Binnen het non-profit landschap en bij sociale organisaties is de term “basisdemocratie” een wel eens vaker gebruikt begrip. Maar wat betekent het en hoe vertaalt die belofte zich concreet in de beleidsstructuur van een zorg- en welzijnsorganisatie? Woonzorgnet-Dijleland biedt een interessante casus om dat te onderzoeken.

Recent vervoegde mevr. Petra Janssens de Raad van Bestuur en traden heel wat nieuwe leden toe tot de Algemene Vergadering van Woonzorgnet-Dijleland. We nodigden hen uit om zelf even toe te lichten wat hen motiveerde om een rol op te nemen in onze organisatie. Minstens zo belangrijk als de argumenten van deze diverse groep is de vraag: biedt de samenstelling van de bestuursorganen en de maatschappelijke vertegenwoordiging garanties dat genomen beleidsopties een gedragen visie vertolken? Worden de belangen van de eerste betrokkenen, bewoners en familie, vertegenwoordigd? Kunnen zij samen met medewerkers en vrijwilligers mee richting geven aan de koers die onze VZW vaart?

De Wingerd, als Levet Scone Leuven in de jaren ’80 van de vorige eeuw opgericht, Dijlehof en Ter Meeren gingen structureel samenwerken. Daar kwam Keyhof bij en Woonzorgnet-Dijleland werd opgericht als koepel, vandaag al 10 jaar één grote VZW. Vorige zomer opende Burenhof en zo tellen we vijf huizen, elk met hun eigen karakter, vijf unieke bedrijfsculturen die elk op eigen wijze (soms ook eigenwijs) vormgegeven worden. Officieel dragen we allemaal dezelfde zorgvisie uit, maar toch lijkt de praktijk soms anders. Er zijn nuances in de uitvoering van het besliste beleid, zorg is hier géén eenheidsworst.

Wie online gaat kijken zal merken dat er bij het item “organisatiestructuur & operationele leiding” te lezen staat dat het beleid van Woonzorgnet-Dijleland bepaald wordt door het Dagelijks bestuur en de Raad van Bestuur, en gedragen door de Algemene Vergadering. Nochtans ligt de formele macht en de controle in een VZW statutair gesproken bij haar leden. Anders dan bij een ledenvereniging, of een coöperatieve vennootschap zoals de Zorgcirkels Jongdementie, zetelen er in het hoogste orgaan van onze zorgorganisatie geen mensen met een lidkaart of coöperanten.

De controle binnen de organisatie wordt wel toevertrouwd aan een zeer diverse groep experten en ervaringsdeskundigen uit alle geledingen van de samenleving die zich in onze missie, waarden, beleidskeuzes en ambities herkennen. Zo maken vertegenwoordigers uit de zorgsector, vrijwilligers, lokale stakeholders en geëngageerde burgers deel uit van dit collectief. Die pluraliteit is meteen een sterke indicatie van de basisdemocratische intenties: hoe meer stemmen er gehoord worden en hoe meer achtergronden dus zo vertegenwoordigd zijn, hoe groter de kans dat beleid en beslissingen gedragen worden door de gemeenschap. Nobele intenties, maar toch schuilt hieronder een spanningsveld.

Hoewel die vergadering formeel het hoogste beslissingsorgaan is, met bevoegdheden zoals het benoemen van bestuurders en het goedkeuren van de jaarrekening, komt ze slechts één of enkele keren per jaar samen. De strategische richting en het dagelijkse beleid liggen dus feitelijk in handen van de Raad van Bestuur. Die bestaat uit een beperkter aantal leden, geselecteerd op basis van hun bijzondere expertise inzake ouderenzorg, juridische aspecten en managementervaring. Dit garandeert bij Woonzorgnet-Dijleland een professioneel bestuur dat in staat is om zowel kort op de bal te spelen als complexe beslissingen te nemen die over meerdere jaren uitgevoerd worden.

Tegelijk roept dit de vraag op in hoeverre deze kleinere groep effectief rekenschap aflegt aan de achterban en in hoeverre het beleid niet slechts pro forma gedragen wordt door de leden van de Algemene Vergadering. De kern van basisdemocratie ligt immers niet alleen in representatie, maar ook in participatie. Worden zij actief betrokken bij de beleidsvorming? Is er ruimte voor inspraak van cliënten, bewoners of hun families? Volgens de betrokkenen hangt veel af van informele contacten, overlegmomenten en feedbackkanalen. In organisaties waar deze mechanismen goed functioneren, verkleint de kloof tussen bestuur en basis automatisch.

Aandachtspunt hierbij is transparantie en open communicatie. De mate waarin verslagen van bestuursvergaderingen openbaar of intern gedeeld worden, kandidaten voor bestuursfuncties zich spontaan kunnen aandienen, en beslissingen helder gecommuniceerd worden, bepaalt in sterke mate hoe democratisch een organisatie aanvoelt voor alle betrokkenen. Als dat er niet is, dreigen inspraak en gedeelde verantwoordelijkheid, noem het gerust “basisdemocratie”, te verworden tot een label zonder reële impact.

Wie naar Woonzorgnet-Dijleland kijkt, zal hopelijk oordelen dat deze structuur vandaag ruimte biedt aan participatie en inspraak. Het unieke initiatief, dat bijna een halve eeuw geleden door Manu Keirse werd gesticht en jarenlang door hemzelf geleid met scherpe inzichten die zelden tegenspraak behoefden, is volwassen geworden. De tweedeling tussen VZW en woonzorgcentrum, tussen de dagelijkse praktijk en visieontwikkeling, vervaagt in de dialoog die is ontstaan tussen processen die zowel bottom-up verlopen als top-down.

Elk op hun eigen manier organiseren de vijf huizen participatieve zorg waarbij bewoners en hun naasten de eerste partners zijn. Iedereen kan een leuze als “cliënt staat centraal” of “medewerkers zijn ambassadeurs” in zijn visie schrijven. Wij gaan samen een stap verder met “bewoners maken het verschil” en “iedereen is leider op zijn eigen niveau”. Bewoners en familie nemen deel aan het huiskameroverleg, dragen samen de zorg en bewaken de werking van het woonzorgcentrum. Dat is de beste garantie op kwaliteit van wonen, leven, zorgen én werken.

De uiteenlopende achtergronden van de nieuwe AV-leden wijst dan ook op een inclusieve intentie, terwijl de professionele raad van bestuur stabiliteit en expertise garandeert. De echte toets ligt echter in de praktijk: hoe ervaren gebruikers en familie, vrijwilligers en medewerkers dit? Basisdemocratie in de ouderenzorg is geen politiek zwart-witverhaal, maar een continu zoeken naar evenwicht tussen efficiënt bestuur en brede participatie. Woonzorgnet-Dijleland – met De Wingerd, Burenhof, Keyhof, Ter Meeren en Dijlehof – wil daarin een voortrekkersrol blijven opnemen. De visie en het zorgmodel spreken aan: dat bewijzen oa. de VIKZ en FLANH-analyses en verschillende tevredenheidsenquêtes bij de vijf huizen.

—

Deze bijdrage verschijnt naar aanleiding van een recente AV-uitbreiding in het zomernummer van de huiskrant bij WZC De Wingerd onder de titel “Basisdemocratie onder de loep”; door Stijn Paemelaere, communicatiemedewerker. Enkele van de nieuwe leden lichten in dezelfde katernen hun persoonlijke motivatie toe: em. prof. dr. Erik Schokkaert, dhr. Jan Hautekiet, prof. dr. Jessie Dezutter en mevr. Ann Peuteman.